Geriatrik Hastalarda Herpes Zoster Aşılanma Oranı ve İlişkili Faktörlerin İncelenmesi
Herpes Zoster (HZ), özellikle ileri yaş grubunu etkileyen, Varicella Zoster Virüsü’nün (VZV) latent hale geçtikten yıllar sonra tekrar aktive olmasıyla ortaya çıkan bir enfeksiyon hastalığıdır. Suçiçeği geçirmiş bireylerde sinir köklerine yerleşen virüs, immün sistemin zayıflamasıyla birlikte zona (HZ) şeklinde yeniden aktifleşebilir. Zona, yaşlı bireylerde şiddetli ağrıya (postherpetik nevralji) neden olabilmekte ve yaşam kalitesini ciddi şekilde düşürebilmektedir. Bu bağlamda aşılama, hastalığın önlenmesinde en etkili koruyucu sağlık hizmetlerinden biri olarak öne çıkmaktadır.
Geriatrik Popülasyonda Zona Riski
Geriatrik hastalarda bağışıklık sisteminin doğal yaşlanmasıyla birlikte hücresel immünite zayıflamakta, bu da zona gelişimi riskini belirgin olarak artırmaktadır.
60 yaş üzerindeki bireylerde zona insidansı, 1000 kişide yıllık 8–12’ye kadar çıkabilmektedir.
70 yaş üzeri bireylerde hem hastalık hem de komplikasyon gelişme oranı daha yüksektir.
Yaşla birlikte artan multimorbidite ve polifarmasi, hem enfeksiyona yatkınlığı hem de tedavi zorluğunu artırır.
Aşının Önemi ve Shingrix Gibi Yeni Aşıların Rolü
Geleneksel olarak canlı attenüe virüs içeren Zostavax aşısı, uzun süre kullanılagelmiştir. Ancak 2017 sonrası kullanıma giren rekombinant yapıdaki Shingrix aşısı, yaşlı bireylerde etkinliği ve güvenliği açısından devrim niteliğindedir.
50 yaş üzeri bireylerde etkinlik oranı %90’ın üzerindedir.
Postherpetik nevralji gibi komplikasyonlara karşı yüksek oranda koruma sağlar.
10 yıla kadar uzun süreli bağışıklık oluşturabilir.
Bağışıklığı baskılanmış hastalarda bile uygulanabilir.
Aşılama Oranı Ne Düzeydedir?
Dünya genelinde ve Türkiye özelinde yapılan çalışmalar, geriatrik bireylerde Herpes Zoster aşılanma oranlarının oldukça düşük olduğunu göstermektedir.
Örneğin:
ABD’de 65 yaş üzeri bireylerde HZ aşılanma oranı yaklaşık %30-35 civarındadır.
Avrupa ülkelerinde bu oran %10 ile %25 arasında değişmektedir.
Türkiye’de ise bu oran bazı saha araştırmalarına göre %5’in altındadır.
Düşük Aşılanma Oranına Neden Olan Faktörler
Aşılanma oranlarının düşük kalmasında çok sayıda faktör rol oynamaktadır:
1. Bilinç ve Bilgi Eksikliği
Yaşlı bireyler, herpes zoster hastalığı ve aşısı hakkında yeterli bilgiye sahip değildir. Sağlık okuryazarlığının düşük olması, aşıya olan talebi azaltmaktadır.
2. Hekim Tavsiyesi Eksikliği
Birçok yaşlı birey, aşıyı yalnızca hekimin önermesi durumunda yaptırmaktadır. Hekimlerin aktif şekilde bu aşıyı önermemesi, uygulama oranlarını doğrudan düşürmektedir.
3. Finansal Engel ve SGK Kapsamı
Türkiye’de herpes zoster aşıları henüz SGK tarafından geri ödenmemektedir. Bu durum özellikle sabit gelirli yaşlı bireyler için aşıya erişimi zorlaştırmaktadır.
4. Erişim Sorunları ve Uygulama Noktaları
Aşının sınırlı merkezlerde uygulanması, mobilitesi düşük olan yaşlılar için erişim sorununa yol açmaktadır.
5. Komorbid Durumlar ve İlaç Etkileşim Korkusu
Çoklu hastalığı olan bireyler, aşı sonrası yan etki veya mevcut hastalıklarıyla etkileşim korkusuyla aşıya mesafeli yaklaşmaktadır.
Aşılama Oranlarını Artırmaya Yönelik Öneriler
Hekim Bilgilendirme Eğitimleri
Aile hekimleri ve dahiliye uzmanlarına yönelik sürekli tıp eğitimi kapsamında zona aşısı konusunda bilgi güncellemeleri yapılmalıdır.Toplum Sağlığı Merkezlerinde Broşür ve Seminerler
Yaşlı nüfusa yönelik afiş, broşür ve seminerlerle farkındalık artırılabilir.Aşının SGK Kapsamına Alınması
Shingrix gibi etkili aşılara ücretsiz erişim sağlanması, uygulama oranlarını ciddi ölçüde yükseltecektir.Evde Sağlık Hizmetleri ile Aşı Uygulaması
Mobilitesi kısıtlı bireyler için evde aşı uygulama hizmetleri geliştirilmelidir.
Dr. Nagihan Akkaş’ın Görüşü
“Geriatrik bireylerde bağışıklık sisteminin zayıflaması nedeniyle herpes zoster çok daha ağır seyretmektedir. Koruyucu hekimlik ilkesi gereği, bu grupta etkinliği kanıtlanmış aşıların yaygınlaştırılması büyük önem taşımaktadır. Aşıya erişimi kolaylaştırmak ve hasta-hasta yakını-hekim üçgeninde doğru bilgilendirme yapmak bu sürecin temel taşıdır.”
Herpes Zoster, yaşlı bireylerde yaşam kalitesini düşüren ciddi bir enfeksiyon hastalığıdır. Geliştirilen yeni nesil aşılar, bu hastalığa karşı yüksek etkinlik sunmasına rağmen, geriatrik bireylerde aşılama oranları halen düşüktür. Bu durumun arkasında bilgi eksikliği, ekonomik nedenler, sağlık sistemine erişim güçlüğü ve hekim yönlendirmesinin yetersizliği gibi çeşitli faktörler yatmaktadır. Aşılama oranlarını artırmak, yalnızca bireysel değil, halk sağlığı açısından da büyük kazanımlar sağlayacaktır.